Herding Behavior di Bursa: Bila Ikut Crowd Untung, Bila Ia Jadi Perangkap Maut

Satu kaunter teknologi tiba-tiba melonjak 40% dalam tiga hari. Group WhatsApp anda meletup, TikTok penuh dengan orang tunjuk profit, dan kawan-kawan yang tak pernah sebut pasal saham tiba-tiba jadi "pakar". Anda yang asalnya tenang mula rasa cemas - "Semua orang dah masuk, kalau aku tak masuk sekarang aku ketinggalan." Akhirnya anda beli pada harga tertinggi. Seminggu kemudian saham itu jatuh 50%, dan group yang dulu meletup itu kini senyap sepi. Itulah herding behavior - mentaliti ikut-ikutan yang merupakan salah satu kuasa paling besar yang menggerakkan pasaran saham, dan salah satu sebab paling kerap pelabur runcit rugi besar.

Tapi di sini twist-nya: mengikut crowd bukan sentiasa salah. Kadang-kadang ikut arus memang menguntungkan. Masalahnya, pelabur jarang tahu membezakan bila mengikut crowd itu rasional, dan bila ia adalah perangkap maut yang akan menghancurkan portfolio. Artikel ini menerangkan apa itu herding behavior, kenapa otak manusia begitu mudah ikut orang ramai, bila ia boleh menguntungkan, bila ia jadi bencana, dan cara melindungi diri anda daripada terperangkap.

Apa Itu Herding Behavior?

Herding behavior (perilaku ikut-ikutan atau "herd mentality") ialah kecenderungan individu untuk meniru tindakan kumpulan yang lebih besar, dan bukannya membuat keputusan berdasarkan analisis dan maklumat sendiri. Dalam konteks pelaburan, ia berlaku apabila pelabur membeli atau menjual saham semata-mata kerana ramai orang lain sedang berbuat demikian - tanpa menilai fundamental syarikat atau nilai sebenar saham itu.

Istilah ini berasal daripada cara haiwan ternakan bergerak dalam kawanan. Seekor lembu lari, maka seluruh kawanan ikut lari, walaupun kebanyakannya tidak nampak apa yang ditakuti. Manusia, walaupun jauh lebih bijak, mempunyai naluri yang serupa. Menurut Investopedia, naluri kawanan (herd instinct) inilah yang sering mencetuskan kenaikan pasaran yang melampau dan jualan panik secara besar-besaran - kedua-duanya selalunya tanpa asas fundamental yang kukuh.

Dalam kajian kewangan, herding telah didokumentasikan secara meluas. Satu kertas kerja klasik oleh Tabung Kewangan Antarabangsa (IMF) oleh Bikhchandani dan Sharma menerangkan bahawa herding dalam pasaran kewangan boleh menyebabkan harga aset bergerak jauh daripada nilai asasnya, meningkatkan ketidakstabilan pasaran, dan menjadikan sistem kewangan lebih rapuh. Ini bukan sekadar tabiat individu - ia adalah fenomena yang boleh menggoncang seluruh pasaran.

Kenapa Otak Manusia Suka Ikut Crowd

Herding bukan tanda anda lemah atau bodoh. Ia adalah naluri purba yang tertanam dalam otak manusia selama beribu tahun. Ada beberapa sebab psikologi kenapa kita begitu mudah ikut orang ramai:

1. Social proof - "kalau ramai buat, mesti betul". Otak manusia menganggap tindakan majoriti sebagai bukti bahawa sesuatu itu betul. Ketika kita tidak pasti, kita melihat apa yang orang lain buat sebagai panduan. Dalam kehidupan harian ini selalunya berguna (restoran penuh = sedap), tetapi dalam pasaran saham ia boleh menyesatkan, kerana majoriti pelabur runcit selalunya silap pada masa yang paling kritikal.

2. Rasa selamat dalam kumpulan. Secara evolusi, terpisah daripada kumpulan bermakna bahaya. Jadi otak kita memberi ganjaran (rasa selamat dan lega) apabila kita berbuat sama seperti orang lain. Dalam pelaburan, "rugi bersama-sama" terasa kurang menyakitkan daripada "rugi sendirian", walaupun jumlah wang yang hilang sama sahaja.

3. FOMO (fear of missing out). Ketakutan terlepas peluang adalah pemacu utama herding. Apabila anda nampak orang lain untung, otak anda mentafsirkannya sebagai kerugian peribadi - "sepatutnya itu duit aku". Tekanan emosi ini mendorong pelabur masuk pada harga tinggi, selalunya tepat sebelum pasaran berbalik.

4. Information cascade (lambakan maklumat). Apabila seorang pelabur membeli, orang kedua menganggap dia ada maklumat baik, jadi dia pun beli. Orang ketiga nampak dua orang beli, dia pun ikut. Lama-kelamaan, ribuan orang membeli bukan kerana analisis sendiri, tetapi kerana menganggap "orang sebelum saya tentu tahu sesuatu". The Decision Lab menggambarkan fenomena ini sebagai "biri-biri dalam pasaran saham" - di mana setiap individu mengikut yang di hadapannya tanpa benar-benar tahu ke mana mereka menuju.

Gabungan keempat-empat naluri ini menjadikan herding salah satu daripada bias mental paling kerap merugikan pelabur di Bursa Malaysia. Ia berfungsi pada peringkat bawah sedar, jadi anda mungkin terperangkap tanpa sedar pun anda sedang mengikut.

Bila Ikut Crowd Sebenarnya Untung

Ini bahagian yang ramai orang lupa: tidak semua herding itu buruk. Dalam keadaan tertentu, bergerak bersama orang ramai memang boleh menguntungkan. Para penyelidik memanggilnya "rational herding" - mengikut arus dengan sebab yang munasabah.

1. Momentum dan tren yang sah. Apabila sesuatu saham naik kerana fundamentalnya benar-benar bertambah baik (untung meningkat, kontrak besar, sektor sedang berkembang), aliran masuk pelabur boleh mengekalkan momentum naik untuk tempoh yang lama. Trader yang menunggang tren sebegini boleh untung - selagi mereka tahu bila nak keluar.

2. Kecairan (liquidity) yang lebih baik. Saham yang ramai orang dagang biasanya lebih mudah dibeli dan dijual pada harga yang adil, dengan spread bid-ask yang lebih kecil. Dalam erti kata ini, "mengikut" ke arah saham popular memberi anda kelebihan praktikal berbanding memegang saham nipis yang sukar dijual.

3. Maklumat kolektif yang sah. Kadang-kadang orang ramai memang betul. Jika ribuan pelabur menjual saham syarikat yang baru diisytiharkan PN17 atau ditimpa skandal, mereka bertindak atas maklumat yang sah. Mengikut jualan itu (atau mengelak saham itu) adalah keputusan rasional, bukan herding membuta tuli.

Kuncinya: herding yang menguntungkan adalah apabila tindakan crowd kebetulan selari dengan fundamental dan anda faham kenapa. Herding yang membinasakan adalah apabila anda ikut semata-mata kerana orang lain buat, tanpa tahu sebab. Perbezaan ini nipis tetapi menentukan sama ada anda untung atau jadi mangsa.

Bila Herding Jadi Perangkap Maut

Inilah sisi gelap herding - dan ia jauh lebih kerap berlaku daripada herding yang menguntungkan. Apabila orang ramai bertindak atas emosi dan bukan fundamental, herding mencipta dua perangkap besar:

Buble (gelembung) harga. Apabila terlalu ramai pelabur memburu saham yang sama kerana FOMO, harga melambung jauh melebihi nilai sebenarnya. Contoh paling terkenal ialah gelembung dot-com pada akhir 1990-an, di mana syarikat internet tanpa untung pun dinilai berbilion dolar semata-mata kerana "semua orang beli saham tech". Apabila gelembung pecah, majoriti yang masuk lewat menanggung kerugian besar. Saga GameStop pada 2021 - di mana jutaan pelabur runcit memburu saham yang sama atas dorongan media sosial - adalah versi moden fenomena yang sama, satu kisah yang kami kupas dalam artikel pengajaran Dumb Money dan saga GameStop.

Panic selling (jualan panik). Herding bekerja dua hala. Bila pasaran jatuh dan semua orang panik menjual, ketakutan menjadi berjangkit. Pelabur menjual saham yang baik pada harga murah semata-mata kerana "semua orang sedang jual". Inilah sebab kejatuhan pasaran sering jadi terlalu dalam - bukan kerana fundamental semua syarikat runtuh serentak, tetapi kerana emosi kolektif mengambil alih. Jika portfolio anda merah dan anda rasa nak ikut menjual, baca dulu 5 langkah bijak menghadapi floating loss sebelum buat keputusan tergesa-gesa.

Yang menyakitkan, herding selalu memerangkap pelabur runcit pada masa paling teruk. Mereka beli di puncak (ketika euforia maksimum) dan jual di dasar (ketika ketakutan maksimum) - corak terbalik daripada prinsip asas "beli rendah, jual tinggi". Naluri kawanan secara sistematik memandu majoriti ke arah keputusan yang salah pada masa yang paling kritikal.

Bukti Saintifik: Herding di Bursa Malaysia

Herding bukan teori abstrak yang hanya berlaku di Wall Street. Ia telah dikaji dan dibuktikan wujud di Bursa Malaysia melalui beberapa kajian akademik:

Herding lebih kuat ketika pasaran menurun. Satu kajian oleh penyelidik Universiti Sains Malaysia yang diterbitkan dalam jurnal SAGE (Ooi Kok Loang & Zamri Ahmad, 2024) mendapati herding behavior wujud di pasaran saham Malaysia, dan pelabur cenderung "berkawan" dengan lebih kuat ketika keadaan pasaran menurun (bearish) berbanding ketika pasaran menaik. Ini mengesahkan corak panic selling - ketakutan lebih berjangkit daripada keserakahan.

Cadangan analis mencetuskan herding. Kajian yang sama dan penyelidikan berkaitan mendapati bahawa apabila analis mengeluarkan cadangan (buy/sell), ia mencetuskan turun naik (volatility) yang seterusnya mendorong pelabur mengikut crowd. Maklumat yang sepatutnya membantu pelabur berfikir secara bebas, sebaliknya menjadi pencetus tingkah laku ikut-ikutan.

Herding muncul ketika krisis. Kajian akademik tempatan seperti kajian kes herding di Bursa Malaysia (UTAR) mendapati tingkah laku herding lebih ketara dalam keadaan pasaran melampau - sama ada lonjakan tajam atau kejatuhan teruk. Satu lagi kajian perbandingan Bursa Efek Indonesia dan Bursa Malaysia (2015-2021) turut mendapati herding meningkat ketika ketidaktentuan tinggi, termasuk semasa pandemik COVID-19 yang mencetuskan panik di kalangan pelabur.

Kesimpulan kajian-kajian ini jelas: pelabur Malaysia, sama seperti di seluruh dunia, terdedah kepada herding - dan ia paling berbahaya tepat pada masa anda paling perlukan fikiran yang tenang.

Tanda-Tanda Anda Sedang Terjebak Herding

Herding berfungsi pada peringkat bawah sedar, jadi langkah pertama melawannya ialah mengenali tanda-tandanya dalam diri sendiri:

• Anda beli sebab "semua orang cakap". Anda tak boleh terangkan kenapa anda beli saham itu selain "ramai orang sebut" atau "trending di media sosial".
• Anda takut ketinggalan (FOMO). Keputusan anda didorong oleh kecemasan terlepas peluang, bukan analisis nilai.
• Anda jual sebab orang lain panik. Anda menjual bukan kerana fundamental berubah, tetapi kerana pasaran merah dan semua orang sedang melepaskan saham.
• Anda tak buat kajian sendiri. Anda bergantung sepenuhnya pada tips group, influencer, atau "orang dalam" tanpa mengesahkan fakta.
• Anda rasa selesa hanya bila ramai setuju. Anda ragu-ragu memegang saham yang tiada orang lain minat, walaupun analisis anda kukuh.

Jika anda angguk pada mana-mana satu daripada tanda di atas, anda bukan luar biasa - hampir semua pelabur pernah terjebak. Yang membezakan pelabur berjaya ialah mereka belajar mengesan tanda ini awal dan berhenti sebelum terlambat.

Contoh Nyata: Senario di Bursa Malaysia

Bayangkan Puan Siti yang baru berjinak dengan saham. Satu kaunter sektor pembinaan tiba-tiba naik 60% dalam dua minggu selepas tular di TikTok dan group Telegram. Setiap hari dia nampak orang post screenshot profit. Mula-mula dia ragu, tapi selepas seminggu melihat harga terus naik, FOMO menguasai dirinya. Dia masukkan RM20,000 - hampir semua simpanannya - pada harga RM1.80.

Apa yang Puan Siti tak tahu: kenaikan itu bukan didorong fundamental. Untung syarikat itu sebenarnya menurun, dan "pemain besar" yang mencetuskan kenaikan sudah mula menjual senyap-senyap kepada pelabur runcit yang baru masuk. Dua minggu kemudian, berita untung suku tahun yang lemah keluar. Harga jatuh ke RM0.95. Group Telegram yang dulu riuh kini penuh dengan orang bertanya "bila nak naik balik?". Puan Siti, yang masuk semata-mata kerana ikut crowd, kini tersangkut dengan kerugian 47%.

Pengajarannya bukan "jangan sekali-kali ikut orang ramai". Pengajarannya ialah: jangan ikut crowd tanpa tahu kenapa crowd itu bergerak. Jika Puan Siti telah bertanya satu soalan mudah - "Adakah fundamental syarikat ini menyokong harga ini?" - dia mungkin terselamat. Crowd boleh jadi betul atau salah; tugas anda ialah mengesahkan, bukan mengikut secara membuta.

Cara Elak Perangkap Herding Behavior

Berita baiknya, herding boleh dilawan dengan disiplin dan sistem. Berikut tujuh strategi praktikal:

1. Buat kajian sendiri sebelum beli. Sebelum masuk mana-mana saham, fahami perniagaan, untung, hutang, dan prospeknya. Jika anda tak boleh terangkan kenapa anda beli dalam satu ayat berasaskan fundamental, jangan beli. Tips group bukan kajian.

2. Tulis tesis pelaburan anda. Catat kenapa anda beli dan apa yang akan membuat anda jual. Bila keputusan didokumentasikan secara bertulis, ia lebih sukar untuk diganggu oleh kecoh group atau panik pasaran.

3. Tanya "kenapa crowd bergerak?". Setiap kali anda nampak saham melonjak atau terjun, tanya: adakah ini didorong fundamental yang sah, atau hanya emosi dan FOMO? Jika anda tak jumpa sebab fundamental, berhati-hatilah.

4. Lawan FOMO dengan sabar. Tiada peluang yang benar-benar "sekali seumur hidup". Pasaran sentiasa beri peluang baru. Terlepas satu lonjakan jauh lebih baik daripada masuk lewat dan jadi mangsa "exit liquidity" untuk orang lain.

5. Tetapkan peraturan sebelum emosi masuk. Tentukan tahap cut loss dan sasaran untung sebelum anda beli, dan patuh tanpa kompromi. Peraturan yang ditetapkan ketika tenang mengatasi emosi yang muncul ketika pasaran bergelora.

6. Kurangkan dedahan kepada "kebisingan". Group spekulasi, influencer "tips saham", dan carta harga setiap minit memperkuat naluri herding. Kurangkan masa di sana, tumpukan pada sumber maklumat berkualiti dan kajian fundamental.

7. Sedar dan akui bias ini wujud. Kesedaran sahaja sudah mengurangkan kesan bias. Memahami psikologi anda sendiri adalah separuh daripada penyelesaian - selebihnya kami kupas dalam 13 perangkap emosi yang boleh hancurkan portfolio anda.

Soalan Lazim (FAQ)

Apakah maksud herding behavior dalam saham?

Herding behavior dalam saham ialah kecenderungan pelabur untuk membeli atau menjual semata-mata kerana ramai orang lain berbuat demikian, tanpa membuat analisis sendiri. Ia didorong oleh naluri ikut-ikutan, social proof, dan ketakutan terlepas peluang (FOMO).

Adakah mengikut orang ramai dalam pelaburan sentiasa salah?

Tidak. Mengikut crowd boleh menguntungkan apabila tindakan mereka kebetulan selari dengan fundamental yang sah - contohnya menunggang tren yang disokong oleh pertumbuhan untung syarikat. Ia jadi bahaya apabila anda ikut semata-mata kerana orang lain buat, tanpa tahu sebabnya.

Apa kaitan herding dengan FOMO?

FOMO (fear of missing out) adalah salah satu pemacu utama herding. Apabila anda nampak orang lain untung, otak mentafsirkannya sebagai kerugian peribadi, mendorong anda masuk pada harga tinggi - selalunya tepat sebelum pasaran berbalik turun.

Kenapa herding berbahaya ketika pasaran jatuh?

Ketika pasaran jatuh, ketakutan menjadi berjangkit. Pelabur menjual saham baik pada harga murah semata-mata kerana "semua orang sedang jual". Kajian di Bursa Malaysia mendapati herding sebenarnya lebih kuat dalam pasaran menurun berbanding pasaran menaik.

Macam mana nak tahu saya terkena herding behavior?

Tanda jelas: anda beli sebab "ramai orang cakap", anda tak boleh terangkan sebab fundamental, anda dikuasai FOMO, atau anda jual hanya kerana orang lain panik. Jika keputusan anda lebih banyak dipandu oleh tindakan orang lain berbanding analisis sendiri, anda sedang herding.

Adakah pelabur profesional juga terkena herding?

Ya. Kajian menunjukkan walaupun pelabur institusi dan pengurus dana boleh terdedah kepada herding, antaranya kerana mereka tidak mahu kelihatan "berbeza" daripada rakan sebaya. Tiada siapa kebal sepenuhnya; yang membezakan ialah sistem dan disiplin untuk melawannya.

Apa beza herding behavior dengan anchoring bias?

Herding behavior ialah mengikut tindakan orang ramai, manakala anchoring bias ialah berpaut pada satu nombor rujukan (seperti harga beli asal). Kedua-duanya bias psikologi, tetapi herding berkaitan pengaruh sosial, sementara anchoring berkaitan titik rujukan dalaman.

Kesimpulan

Herding behavior adalah salah satu kuasa paling besar dalam pasaran saham - ia boleh menguntungkan apabila selari dengan fundamental, tetapi menjadi perangkap maut apabila didorong semata-mata oleh emosi dan FOMO. Crowd boleh jadi betul atau salah; tugas anda bukan untuk membuta tuli mengikut atau menentang, tetapi untuk mengesahkan sama ada pergerakan mereka berasaskan fundamental atau sekadar naluri kawanan.

Kunci untuk melindungi diri ialah berfikir secara bebas: buat kajian sendiri, tulis tesis pelaburan, lawan FOMO dengan sabar, dan sentiasa bertanya "kenapa crowd ini bergerak?". Memahami psikologi anda sendiri adalah kemahiran pelaburan yang paling kurang diajar tetapi paling penting.

Langkah seterusnya ialah mempraktikkan disiplin ini dengan akaun pelaburan yang betul.

Untuk mula melabur di Bursa Malaysia dan juga saham luar negara seperti AS dan Hong Kong, anda boleh buka akaun CDS bersama Mahersaham dan mula membina portfolio dengan disiplin yang kukuh.

Jika anda baru bermula, muat turun ebook asas pelaburan saham secara percuma untuk fahami konsep penting sebelum melabur duit sebenar.

Bacaan Lanjut

• Psikologi Pelabur: 7 Bias Mental Yang Buat Anda Rugi di Bursa Malaysia
• Anchoring Bias Dalam Saham: Kenapa Otak Anda Terikat Pada Harga Beli Asal
• Dumb Money & Saga GameStop: Bahaya FOMO dan Mentaliti Ikut-Ikutan
• Portfolio Anda Merah Menyala? Jangan Panik! 5 Langkah Bijak Hadapi Floating Loss
• Psikologi Pelaburan Saham: 13 Perangkap Emosi Yang Boleh Hancurkan Portfolio Anda